Nghe trích đoạn

Dân tộc Ê đê là một trong những cư dân có mặt lâu đời ở miền trung Tây Nguyên Việt Nam sống tập trung tại các tỉnh Đắc Lắc, nam tỉnh Gia lai, tây Khánh Hoà và Phú Yên. Tiếng nói Ê đê thuộc hệ ngôn ngữ Malayo-Pôlinêdi. Trong các dân tộc ở Tây nguyên Việt Nam, người Ê đê nổi lên với một nǎng khiếu âm nhạc đặc biệt, là chủ nhân của nhiều bộ cồng chiêng, nhiều nhạc cụ được chế tác từ tre nứa và các loại hình âm nhạc dân gian đặc sắc.

1. Song tấu Đinh Pâng
Biểu diễn: Y nếch Ê ban
Y Liêm K’Pák

Đing pâng là nhạc cụ gõ định âm do nam giới sử dụng dùng trong sinh hoạt thường ngày. Đing pâng gồm 8 ống nứa (1 đầu bịt, 1 đầu rỗng) dài từ 21 tới 50 cm thường do 2 người sử dụng. 8 ống nứa này được xâu với nhau thành từng cặp 3-2 (1 người đảm nhiệm) và 2-1 (1 người đảm nhiệm). Khi chơi người ta dỗ ống nứa lên một hộp cộng hưởng hình chữ nhật bằng gỗ cứng để tạo những âm thanh khác nhau.

2. Độc tấu Đinh tác ta
Biểu diễn: Y nếch Ê ban

Đinh tác ta: Đinh tác ta là nhạc cụ họ hơi, chi lưỡi gà rung tự do. Đây là loại sáo thổi ngang được làm từ một ống nứa cắm qua vỏ quả bầu khô. Phần nứa trong lòng quả bầu có đặt một lưỡi gà bằng tre, phần cuống bầu được dùng làm vòi thổi. Thân sáo có khoét 2 lỗ bấm trên và 1 lỗ bấm dưới. Hàng âm của Đinh tác ta là d1, e1, f1, f#1, g#1. Đinh tác ta là nhạc cụ dành cho nam giới, thường được thổi vào buổi sáng để gọi nữ dậy, ngày nay người ta có thể thổi vào buổi chiều để nam nữ sum họp.

3. Hòa tấu Chiêng K’nanh
Biểu diễn: Tốp nghệ nhâ Êđê

Knǎh là tên bộ chiêng của người Ê đê. Nói đến chiêng Ê đê, điểm nổi bật là sự đối thoại, sự va đập của các nhóm tiết tấu khác nhau với lực độ mạnh mẽ, dồn dập. Bộ chiêng Knǎh biểu trưng cho các thành viên trong một gia đình bao gồm 7 chiếc chiêng bằng: Hlue Khơk Điết, Hlue Hliang, Hlue Khơk, Knǎh Khơk, Knǎh Hliang, Knǎh Di, Sar (theo thứ tự từ bé tới lớn) và 2 chiếc chiêng có núm: Mđũ, Ana, hòa tấu cùng trống cái H’gơr. Hàng âm của chiêng là a, h, c1, d1, e1, g1, a1. Người Ê đê diễn tấu chiêng trong nhà dài, ngồi trên ghế Kpan (hình con thuyền, dài từ 10 tới 20m đặt bên vách phía tây nhà sàn). Dùi chiêng được làm bằng gỗ hoặc tre đực già, đánh bằng tay phải. Bàn tay trái giữ chiêng trên đùi, xoè ra trên mặt bằng để tạo tiếng ngắt hoặc tiếng kéo dài. Chiêng Knǎh vang lên vào những dịp lễ hội và là âm nhạc biểu hiện sâu đậm, rõ nét nhất tâm hồn của đồng bào Ê đê. Bài 3 có tên là Kong Dar. Bài chiêng phỏng theo tiếng chong chóng quay dùng để đuổi chim ở rẫy khi mùa lúa chín. Chong chóng quay là biểu tượng ngày mùa đã đến với niềm vui của dân làng.

4. Hát Kưứt
Biểu diễn: Y Tuich niê
Đệm: Y Mip Ayun

Hát Kưứt là một thể loại hát kể trong kể chuyện trường ca của người Êđê. Hát Kưứt thường được hát vào những buổi tối thư nhàn, những đêm trǎng sáng bên nhà sàn. Nhạc cụ đệm là Đinh buốt trók- sáo thổi dọc có 4 lỗ bấm và 1 lỗ thoát hơi ở cạnh đầu thổi. Hàng âm của sáo là f1, g#1, a#1, c2, d#2.

5. Độc tấu Đinh tác ta
Biểu diễn: Y Mip Ayun
Đệm: Y lon niê

Như giới thiệu ở tiết mục 2

6. Hát Aray
Biểu diễn: Hơ pớt niê
Đệm: Y Mip Ayun

Hát Ayray là một hình thức hát dân ca giao duyên của người Ê đê. Hát Ayray thường được đệm bằng Đinh nǎm. Cũng như Đinh nǎm, hát Ayray bị luật tục qui định không được hát trong buôn làng vào ngày thường mà chỉ được hát trên đường lên nương rẫy hát trong lễ bỏ mả. Hát giao duyên Ayray tượng trưng cho sự sinh sôi, sự đầu thai của người chết sau 7 vòng biến hoá sẽ nhập vào đứa trẻ sơ sinh để trở về với cộng đồng. Hát Ayray mang âm hưởng khoẻ khoắn của những chàng trai cô gái sống giữa núi rừng Tây nguyên hùng vĩ.

7. Hòa tấu Chinh K’ram
Biểu diễn: Tốp nghệ nhân Êđê

Ching k’ram (chiêng tre) là nhạc cụ tự thân vang, chi gõ của dân tộc Ê đê. Dàn Chinh k’ram gồm 9 chiếc cũng có cao độ, tên gọi và bài bản chơi tương tự như dàn chiêng đồng Knǎh. Mỗi ching bao gồm một ống tre (ống cộng hưởng), một dùi gõ cũng làm bằng tre. Khi chơi người ta ngồi kẹp ống cộng hưởng vào giữa 2 chân, tay cầm dùi gõ. Hàng âm của Ching là D, E, c1, d1, e1, g1, a1, h1. Tiếng Ching k’ram giòn, vang, rộn rã thích hợp với không khí vui chơi, giải trí. Ching k’ram được sử dụng trên nương rẫy hay khi thanh niên nam nữ uống rượu trong buôn.

8. Hòa tấu Đinh tút
Biểu diễn: Tốp nghệ nhân Êđê

Bên cạnh dàn chiêng Knǎh, dàn Chinh k’ram, Đinh tút cũng là nhạc cụ chơi cần có sự phối hợp của nhiều người. Một dàn Đinh tút thường do 6 người đứng vòng tròn, mỗi người thổi một ống, lấy theo cao độ của dàn chiêng Êđê. Hàng âm của Đinh tút là f1, g1, a1, c2, d2, e2. Mỗi ống Đinh tút được làm từ những ống nứa nhỏ có kích thước khác nhau, một đầu hở, một đầu có mắt kín. Đinh tút chỉ dành cho nữ giới. Người Êđê cho rằng tiếng Đinh tút đánh thức hồn lúa dậy, giúp cho lúa mau lớn, nếu thấy bóng dáng đàn ông hồn lúa sẽ sợ hãi mà đi mất. Ngày nay, từ việc chế tác tới chơi Đinh tút thường do nam giới đảm nhiệm nhưng mỗi khi trình diễn họ phải mặc trang phục như nữ giới. Đinh tút được dùng chủ yếu trong các nghi lễ phong tục như: lễ mừng lúa, lễ bỏ mả. Sự có mặt của Đinh tút trong lễ bỏ mả tạo nên không khí huyền bí mang sắc thái nghi lễ của người Êđê.

9. Hát A duôn cữ jụ
Biểu diễn: H’ớt niê Đệm: Ba yak

Như giới thiệu ở tiết mục 6

10. Độc tấu Ky Pah
Biểu diễn: Y nếch Y ban

Ky pá của người Êđê là loại nhạc cụ hơi, thổi ngang, chi lưỡi gà rung tự do. Ky pá được làm từ sừng trâu hoặc gỗ dài chừng 30 cm, dǎm tre đặt ở phần miệng thổi. Người ta điều chỉnh cao độ bằng cách bịt hoặc mở hai đầu. Người Êđê dùng Ky pá trong các nghi lễ phong tục, lễ đâm trâu cộng đồng hay khi đi sǎn.

11. Độc tấu Đinh nǎm
Bài: Tắt ê lan nao Tih ma
Biểu diễn: Y Mip Ayun

Đinh nǎm là nhạc cụ kiêng kị dành cho nam giới không được thổi trong nhà, trong làng vào ngày thường mà chỉ được thổi trên rẫy xa làng và duy nhất trong nhà khi có đám ma hoặc ngoài mộ địa trong lễ bỏ mả. Đinh nǎm được làm từ 6 ống nứa dài ngắn khác nhau, cắm xuyên qua vỏ quả bầu khô. 6 ống nứa này được xếp thành 2 hàng, 3 ống trên chéo lên còn 3 ống dưới đặt ngang thể hiện quan niệm lưỡng phân rất phổ biến trong cấu tạo nhạc cụ của người Ê đê. Điểm đáng chú ý trong cấu tạo của Đinh nǎm là tại mỗi ống phần đi qua quả bầu đều được gắn một lưỡi gà bằng tre hoặc bằng đồng. Hàng âm của Đinh nǎm là G#, A#, c1, d#1, f1, g1. Người chơi muốn thổi ra âm thanh phải bịt lỗ bấm phía trên thân ống để tạo áp lực hơi làm rung lưỡi gà. Đinh nǎm ngoài độc tấu còn được dùng để đệm cho hát giao duyên ayray.

12. Hòa tấu Chiêng K’nanh
Biểu diễn: Tốp nghệ nhân Êđê

Có tên là Iô wit H’gum. Đây là bài ngày trước tù trưởng thường gọi dân làng, các thị tộc về khi buôn có việc. Ngày nay, người ta đánh bài này dùng để mở đầu các lễ hội.