BÀI CHÒI: TỪ TRÒ CHƠI DÂN GIAN ĐẾN NGHỆ THUẬT DIỄN XƯỚNG CỔ TRUYỀN CỦA NGƯỜI VIỆT
Bài Chòi là một sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật dân gian tiêu biểu của cư dân vùng duyên hải miền Trung Việt Nam. Theo nhận định của giới học giả, sinh hoạt văn hoá này bắt đầu hình thành vào khoảng thế kỷ XV, theo dấu chân di cư về phía Nam của người Việt. Hình thức thực hành sớm nhất của Bài Chòi là Hội Bài Chòi, với không gian diễn xướng được tích hợp giữa trò chơi dân gian cùng âm nhạc, thơ ca và điệu bộ diễn xuất. Linh hồn của Hội Bài Chòi là những anh, chị “Hiệu”. Họ không chỉ là những người khéo léo điều hành và dẫn dắt cuộc chơi, mà còn là những nghệ nhân đa tài, mang lại tiếng cười qua lời ca, câu hát được người dân vẫn quen gọi là “hô thai”.
Theo thời gian, những câu hô thai ngày càng phong phú cả về nội dung và nghệ thuật biểu đạt. Không đơn thuần là phương tiện được sử dụng để gọi tên quân bài, hô thai dần trở thành phương thức kể chuyện, bộc lộ cảm xúc và phản ánh đời sống xã hội. Các tích truyện dân gian, truyện thơ hay tuồng cổ như Phạm Công – Cúc Hoa, Lâm Sanh – Xuân Nương... được đưa vào lời ca, và người trình diễn dần hóa thân vào những lớp nhân vật để giao lưu cùng khán giả. Sự phát triển này đặt nền tảng cho sự ra đời của một loại hình diễn xướng đặc biệt trong nghệ thuật Bài Chòi, đó là “Bài Chòi độc diễn”.
Khác với Hội Bài Chòi, Bài Chòi độc diễn hay còn gọi là Bài Chòi chiếu, Bài Chòi đất…, không còn gắn với hoạt động của trò chơi mà đã định hình là một nghệ thuật diễn xướng dân gian thuần tuý. Các “anh, chị Hiệu” không còn đứng dưới chân chòi để hô tên quân bài, mà đã bước đến những sân đình hay nơi phố chợ đông người để trình diễn các làn điệu Bài Chòi, kể lại những câu chuyện làm rung động lòng người. Điều đặc biệt là, chỉ với một chiếc chiếu hay một khoảnh sân đất lại hoá thành cả sân khấu. Chỉ một người đứng hát mà lại như cả một đoàn hát. Người xem có thể cảm nhận rõ ràng sự luân chuyển liên tục của trạng thái vui - buồn, của các tuyến nhân vật thiện – ác, hay cuộc đối thoại giữa vợ - chồng… thông qua tài năng diễn xuất của chỉ một nghệ nhân. Đây có lẽ là một hình thức trình diễn đặc biệt, mà ở nước ta, ngoài Bài Chòi khó có thể tìm thấy ở một loại hình diễn xướng nào khác.
Có thể nói, trải qua nhiều thế kỷ, từ một trò chơi dân gian thường được tổ chức vào dịp Tết Nguyên đán và các lễ hội mùa xuân, Bài Chòi đã phát triển để trở thành một loại hình nghệ thuật diễn xướng vừa độc đáo, vừa mang đậm bản sắc văn hóa của người Việt. Đến khoảng giữa thế kỷ XX, Bài Chòi còn được đưa lên sân khấu và phát triển theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại với kịch bản, đạo diễn, bối cảnh sân khấu... Tuy nhiên, dù hình thức thể hiện có những thay đổi để phù hợp với từng giai đoạn lịch sử, Bài Chòi vẫn luôn gìn giữ những giá trị cốt lõi. Đó là những làn điệu âm nhạc cổ truyền đặc trưng, những câu chuyện dân gian truyền miệng, lối diễn xướng ứng tác và tinh thần gắn kết cộng đồng sâu sắc. Ngày nay, khi đến với dải đất miền Trung, người ta vừa có thể hoà mình vào không khí vui chơi của Hội Bài Chòi, cũng có thể ngồi lắng nghe những tuồng tích, được kể bằng chất âm nhạc rất riêng của Bài Chòi từ các nghệ nhân dân gian hoặc các nghệ sĩ trên sân khấu. Mỗi hình thức trình diễn đều là những trải nghiệm hết sức thú vị mà Bài Chòi – một Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại mang lại.