Hát Xoan là một loại hình nghệ thuật dân gian nghi lễ tiêu biểu của vùng đất Phú Thọ, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng các Vua Hùng và thành hoàng làng. Dưới góc độ nghiên cứu văn hóa học và âm nhạc học, hát Xoan không chỉ là hoạt động biểu diễn đơn thuần mà còn là một hình thức nghi lễ hoàn chỉnh, trong đó âm nhạc, lời ca và các động tác múa phải tuân theo những quy tắc chặt chẽ. Sự kết hợp này phản ánh rõ nét đời sống tinh thần và tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp lúa nước. Đồng thời, hát Xoan vừa mang chức năng nghi lễ như một phương tiện giao tiếp với thần linh, vừa mang chức năng xã hội góp phần gắn kết cộng đồng, thể hiện sự hòa quyện giữa yếu tố thiêng và đời sống thường ngày.

Một cuộc hát Xoan thường trải qua ba chặng chính: hát thờ, hát nghi lễ và hát hội. Hát thờ giữ vai trò mở đầu, mang ý nghĩa dâng lễ và kết nối với thần linh; hát nghi lễ tập trung vào các nội dung cầu phúc, cầu an, thể hiện mong muốn về cuộc sống ổn định; trong khi đó, hát hội mở rộng sang không gian sinh hoạt cộng đồng, đặc biệt là giao duyên. Ba chặng hát diễn ra liên tục, tạo nên sự chuyển tiếp tự nhiên từ không gian thiêng sang không gian đời sống.

Trong hệ thống âm nhạc của hát Xoan, các nhạc cụ được phân chia chức năng rõ ràng và phối hợp chặt chẽ với nhau.

Trống giữ vai trò trung tâm trong việc tổ chức nhịp điệu. Đây là loại trống nhỏ, mặt trống thường được căng bằng da trâu hoặc da bò, tạo nên âm thanh trầm ấm, rõ nhịp, phù hợp với không gian nghi lễ truyền thống. Trong diễn xướng, trống thường được đặt trước mặt người hát và do người dẫn trực tiếp sử dụng để định nhịp, dẫn dắt tiết tấu, qua đó giữ vai trò điều hòa nhịp điệu của cuộc hát. Không dừng lại ở chức năng giữ nhịp, trống còn góp phần điều tiết và dẫn dắt cảm xúc của làn điệu. Khi khoan thai, nhịp trống nhẹ nhàng nâng đỡ lời ca, tạo sự uyển chuyển; khi dồn dập, tiếng trống thúc đẩy cao trào, làm nổi bật tính chất nghi lễ của từng chặng hát. Với âm sắc trầm, vang và ổn định, trống đảm nhiệm chức năng khởi phát, xác lập khung tiết tấu và điều phối toàn bộ diễn xướng, tạo nền nhịp cho các thành phần khác vận hành theo.

Phách là nhạc cụ quan trọng trong hát Xoan, đảm nhiệm chức năng giữ nhịp và góp phần định hình nhịp điệu của toàn bộ cuộc hát. Đây là nhạc cụ tự thân vang, thường gồm hai thanh nhỏ làm từ tre hoặc gỗ cứng, có cấu tạo đơn giản nhưng chắc chắn. Khi biểu diễn, người hát trực tiếp cầm và gõ hai thanh phách vào nhau, tạo nên âm thanh đanh, gọn, rõ nhịp, làm nền cho câu hát và nâng đỡ các động tác múa.

Không chỉ giữ nhịp, phách còn giúp xác định các mốc tiết tấu rõ ràng, nhờ đó duy trì sự ổn định và hạn chế lệch nhịp trong quá trình diễn xướng. Những tiếng gõ dứt khoát tạo sự liên kết giữa các thành viên trong phường xoan, giúp họ phối hợp nhịp nhàng. Với hình thức mộc mạc nhưng hiệu quả, phách trở thành điểm tựa quan trọng, góp phần duy trì sự chặt chẽ và hài hòa của toàn bộ cuộc hát.

Trên nền hệ thống nhạc cụ đó, giọng hát giữ vị trí trung tâm. Nếu nhạc cụ giúp tạo nhịp thì giọng hát là yếu tố trực tiếp truyển tải nội dung và cảm xúc. Hát Xoan có lối hát mộc mạc, chú trọng phát âm rõ ràng, phù hợp với không gian nghi lễ hơn là kỹ thuật trình diễn phức tạp. Nội dung lời ca thường ca ngợi tổ tiên, tôn vinh cội nguồn và thể hiện ước vọng về mùa màng tươi tốt, cuộc sống no đủ, bình an, qua đó phản ảnh tinh thần của người dân

Đáng chú ý, các làn điệu của hát Xoan chủ yếu được lưu truyền bằng phương thức truyền khẩu, tạo nên tính liên tục và góp phần bảo tồn tính nguyên bản. Các hình thức như hát nói, hát ngâm cùng nhiều làn điệu khác nhau cho thấy sự đa dạng trong phương thức biểu đạt, cũng như khả năng thích ứng của hát Xoan trong các bối cảnh nghi lễ khác nhau.

Từ những đặc điểm trên có thể nhìn nhận hát Xoan là một hình thức diễn xướng nghi lễ tổng hợp, trong đó âm nhạc, lời ca và động tác múa được kết hợp hài hòa và có sự phân công rõ ràng. Trống, phách, thanh la và giọng hát mỗi yếu tố đảm nhiệm một vao trò riêng, nhưng luôn phối hợp chặt chẽ để tạo nên một tổng thể thống nhất và đặc trưng. Trong các không gian lễ hội như Giỗ Tổ Hùng Vương, hát Xoan không chỉ là nghệ thuật dân gian mà còn là một di sản văn hóa sống, vẫn đang được gìn giữ và tiếp nối trong đời sống hiện nay.

(Tin bài: Lương Thị Hồng Thắm; Nguồn ảnh: Viện Âm nhạc)