Kỷ niệm 70 năm thành lập Viện Âm Nhạc (1950 - 2020)

Vài suy nghĩ về bảo tồn và phát huy giá trị di sản ca trù qua các hoạt động văn hóa du lịch và thể nghiệm đưa ca trù vào trường học ở Hà Tĩnh

14-02-2020, 11:13

Bản thân ca trù có sự dịch chuyển rất mạnh mẽ, từ hát ở cửa đình ra sinh hoạt đời thường, hát khao vọng, hát mừng lên lão, rồi nó ra ca quán hát cho các nhà văn, nhà thơ nghe.

Như chúng ta đã biết, ca trù thực sự là hình thức biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp đầu tiên của Việt Nam không vay mượn. Ca trù bao hàm rất nhiều hình thức nghệ thuật trong đó có nghệ thuật ca hát, nghệ thuật múa và nghệ thuật trình diễn. Bản thân ca trù có sự dịch chuyển rất mạnh mẽ, từ hát ở cửa đình ra sinh hoạt đời thường, hát khao vọng, hát mừng lên lão, rồi nó ra ca quán hát cho các nhà văn, nhà thơ nghe.

 

Đây là một di sản văn hóa phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại bởi nó là nghệ thuật có giá trị lịch sử lâu đời nhất, một không gian văn hóa rộng nhất, và những quy chuẩn nghệ thuật cao nhất. Tuy nhiên chúng ta cũng đang đứng trước sự thách thức trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật độc đáo này. Qua thực tiễn khảo cứu về vấn đề này, chúng tôi một vài suy nghĩ về bảo tồn và phát huy giá trị di sản ca trù qua các hoạt động văn hóa du lịch và thể nghiệm đưa ca trù vào trường học ở Hà Tĩnh như sau:

1. Đầu tiên là phải tìm được các nghệ nhân. Hạn chế của ca trù chính là nó chỉ có một bộ phận công chúng hâm mộ, ít phổ cập, số lượng người hâm mộ ít. Bên cạnh đó ca trù lại là loại hình nghệ thuật truyền khẩu, do mai một hàng chục năm nay nên tìm lại những nghệ nhân, những đào nương bậc thầy, có nhiều năm được đào tạo một cách nghiêm chỉnh trong dòng họ ca trù cổ xưa để truyền lại cho hậu thế là vô cùng phức tạp, khó khăn. Hơn nữa, bản thân các nghệ nhân này trong hàng chục năm qua mặc cảm với thái độ của xã hội cũ nên không xuất đầu lộ diện, mà nếu biết được họ rồi thì việc thuyết phục họ biểu diễn cũng rất khó (chúng tôi đã có thực tế này rất rõ ở Kỳ Anh). Đấy là cái khó nhất trong việc đi tìm nghệ nhân. Cái khó thứ hai là sau khi tìm được đào nương, tức người ca hát, phách đàn giỏi rồi thì phải tìm được những tay đàn, gọi là kép đàn giỏi. Vì có kép đàn giỏi thì chúng ta mới bàn tới việc nghệ thuật chơi đàn. Đây cũng là một điều vô cùng khó khăn. Những kép đàn giỏi hiện nay chỉ còn lại rất ít. Theo số liệu thống kê năm 2007, cả nước hiện có 17 tỉnh, thành phố có đình, đền thờ tổ nghề ca trù. Mỗi vị sư tổ được gắn liền với các truyền thuyết, những phẩm chất nhất định trong đó chung nhất là hát hay, có công truyền nghề. Có 45 nhóm, CLB ca trù, với gần 350 nghệ nhân. Riêng ở Hà Tĩnh chỉ có CLB Cổ Đạm hiện nay có 3 thế hệ tham gia. Các nghệ nhân cao tuổi một số cụ đã ngoài 70, 80 và cũng chỉ đếm được trên đầu ngón tay.

2. Song song với việc tìm nghệ nhân thì việc thứ hai là phải xây dựng lại "giáo khoa về ca trù". Theo tiến sĩ Nguyễn Xuân Diện, ca trù có 99 thể cách (66 làn điệu hát và 33 thể cách kết hợp hát, múa, diễn, nghi lễ). Tuy nhiên sách vở, thư tịch còn lại giúp ích cho việc nghiên cứu ca trù phần lớn chỉ dựng lại được lịch sử hình thành và phát triển, còn những sách dạy học ca trù như thế nào thì hầu như là không có. Cũng bởi một lẽ là việc truyền dạy Ca Trù phần lớn thông qua hình thức truyền khẩu nên việc tam sao thất bản không phải là ít. Vì vậy cần thiết nhất là chúng ta nên mời các cụ nghệ nhân biểu diễn rồi thu băng lại sau đó nghiên cứu định tính tập hợp và tìm cột cờ trong bó đũa, kết hợp với các thư tịch cổ còn lại có liên quan đến ca trù đem đối chiếu so sánh và chọn một mốc chuẩn trong việc tạo dựng thành một cuốn giáo trình dạy ca trù thật hoàn chỉnh cả về đàn hát lẫn phách. Bên cạnh đó phải khuyến khích các sáng tác mới.

3. Khi đã có nghệ nhân và "giáo trình dạy ca trù rồi" thì phải tổ chức đào tạo và tạo môi trường truyền khẩu, nhân rộng. Môi trường này là các CCB, các điểm biểu diễn văn hóa du lịch, hội thảo, hội diễn và đặc biệt là đưa vào dạy ở các trường học... Nó cũng chính là cái gọi làkhông gian văn hóa để nuôi dưỡng ca trù. Ở Cổ Đạm Nghi Xuân đã có những hình thức đào tạo rất hay như: Các bà, các mẹ còn nhớ những bài hát ca trù cổ xưa được ghi âm lại các làn điệu đó cho các đào nương trẻ tập luyện. Các nghệ nhân kiểm tra nhịp phách, giọng hát của từng người, uốn nắn từng ly từng tí, sau đó mới truyền nghề hát ca trù. Bên cạnh CLB thì ở Nghi Xuân đã thí điểm đào tạo các lớp múa, các lớp hát cho các học sinh phổ thông. Từ mô hình ở Cổ Đạm Nghi Xuân, cần nhân rộng ra ở nhiều địa phương và khi đã ổn định mô hình có thể đưa ca trù thành một môn học ngoại khóa của các trường phổ thông trong toàn tỉnh. Riêng trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ Thuật Hà Tĩnh phải thành lập bộ môn Ca trù ( Thậm chí thành lập một khoa riêng) trong Khoa âm nhạc, tìm người có tài dạy nghề và giữ lại cùng với việc cử người đi đào tạo ở ngoài tỉnh.

4. Đào tạo các nghệ sĩ chuyên nghiệp và tổ chức hoạt động biểu diễn tại các tụ điểm văn hóa - du lịch. Đoàn ca múa kịch Hà Tĩnh (hoặc trung tâm Văn hóa Thông tin và Triển lãm tỉnh) cần thành lập một nhóm nghệ sĩ chuyên nghiệp chỉ học và biểu diễn Ca Trù ở một đẳng cấp, trình độ cao để biểu diễn tại các tụ điểm văn hóa - du lịch trong và ngoài tỉnh. Bên cạnh đó phải xây dựng các mô hình làm ca quán với một phương pháp tổ chức văn hóa, văn học thật chặt chẽ. Có như vậy mới dần đần thu hút được cả khán thính giả lẫn các nghệ nhân biểu diễn và đặc biệt là làm cho ca trù trở thành "đặc sản" quý đối với du khách khi du lịch qua Hà Tĩnh. Điều này không những tôn vinh, bảo tồn, phát huy được giá trị ca trù mà còn làm cho người yêu nghề có thể sống bằng nghề, người yêu ca trù có không gian để sinh hoạt.

5. Phải có cơ chế, chính sách cụ thể đối với việc bảo tồn, phát huy giá trị ca trù ở Hà Tĩnh. Đó là kế hoạch bảo tồn, phát huy giá trị ca trù ở Hà Tĩnh giai đoạn từ nay đến 2015; Các chính sách hỗ trợ về kinh tế; Chính sách về đào tạo và tổ chức. Đặc biệt là xây dựng chương trình đào tạo chuẩn về ca trù.

Với 5 giải pháp trên chúng ta có thể sẽ thực hiện được việc Bảo tồn và phát huy giá trị di sản ca trù bằng các hoạt động văn hóa du lịch và thể nghiệm đưa ca trù vào trường học ở Hà Tinh. Và có như vậy thì Ca Trù sẽ lại quay trở lại và tiếp tục mang sứ mệnh tạo thành những nguồn cảm hứng bất tận cho những nét đẹp của truyền thống văn hoá Hà Tĩnh.



Thái Văn Sinh

Theovanhoahatinh.gov.vn

 

Thêm một trao đổi