CẦM HỌC TẦM NGUYÊN
  (Khảo về nghề đờn ở nước ta)
  (Nam - Phong, số 48 Juin 1921)

Minh xuyên Hoàng Yến
Tri huyện Bình Khê, Bình Định
(tiếp theo)
Bài thứ II

V

PHÉP ĐÁNH ĐỜN VÀ CÁC BÀI ĐỜN

Lệ-ngôn

Đờn có ba cách nhịp: nhịp chánh-diện    nhịp-nội   với nhịp-ngoại

Nhịp chánh-diện là nhịp chính vô giữa chữ, như là   nhịp chánh giữa chữ , chữ , chữ   cho nên kêu là chánh-diện.

Nhịp nội là nhịp trong câu, như là nguyên câu   mà đờn hoán-pháp, đổi ngón đổi nhịp cho già hơn, thời đờn: . Cái nhịp sau chữ   trước chữ  là nhịp nội, nghĩa là câu chưa hết mà nhịp trước.

Nhịp ngoại là nhịp ngoài câu, như là: , nhịp sau chữ là nhịp ngoại, nghĩa là hết câu rồi mới nhịp.

Đờn có ba cách: một là bình-điệu đơn-phách , nghĩa là nhịp một. Như là đờn khách thường, những Lưu-thủy, Cổ-bổn, mười bản Tàu, vân-vân; hai là cấp-điệu  

nghĩa là đờn mau như là đờn Tẩu-mã; ba là hoãn-điệu song-phách , nghĩa là đờn chậm mà nhịp đôi, như là đờn chậm, đờn nam v.v.

Nguyên xưa đờn chậm với đờn nam, thời hai nhịp vô một, kêu là nhịp ba-bảy, nghĩa là hai nhịp chia ra làm ba láy với một nhịp. Cách nhịp đó thời khó cho người mới học, nên tôi theo cách nhịp bây giờ mà để đờn hoãn-điệu làm hai láy một nhịp cho dễ. Tuy nhịp ba láy hay là hai láy mặc dầu hễ đờn đúng thời cũng như nhau.

Phàm học đờn trước hết muốn học bản nào, thời cứ ca cho thuộc, nhịp cho đúng đã, rồi mới đem đờn ra đờn. Bản đờn lục ra đây, nguyên tôi theo bản của ngài Nam-Sách, ông Phò 24 với ông đội Phước truyền lại, mà bàn với ông Trợ-Dõng, ông Kiểm-Soạn, rồi tham-chước lừa-lọc, đem lấy ngón hay. Tôi lại bày cách, đặt dấu, để học cho tiện, kẻo bản xưa cứ viết thẳng, khó học. Trong đó đã phân ngón mau, ngón chậm rõ ràng; hễ ca cho đúng nhịp, thời đờn đúng. Chỗ viết sưa thời đờn lải-rải chỗ dày thời đờn mau, cứ đến chỗ vòng   là một nhịp; còn chỗ chấm ngang vòng là láy. Hễ thấy chỗ như là  ấy là hai láy một nhịp; hai láy đều nhẹ nhẹ, đến vòng nhịp mạnh, rồi nín cho đến láy khác lại láy nhịp nữa. Trong điệu đờn, nhịp là cái thước để đo từng câu, nhờ có nhịp mới phân tiết-tấu, nhờ có nhịp mới được rập-ràng. Đã học đờn thời phải tập nhịp có biết nhịp mới rõ đờn hay. Nếu ca không tập, nhịp không rèn, mà đã muốn đờn cho liền, thời cũng như thợ mộc đem cây gỗ về làm kèo, làm cột, thước tấc chưa đo, hình-thức chưa đẽo, mà đã tra bào vào mà bào vậy.

Nhịp một tuy là dễ, song có tập mới đều. Muốn cho đều thời nhịp một cái dợm một cái, rồi nhịp cái khác. Còn nhịp-ba thời lại khó hơn; lấy hai cái, nhịp một cái, cũng phải dợm một cái rồi lại láy hai láy với nhịp một nhịp khác. Cứ tập như thế thời mau quen. Khi mình tập ca , thời nhịp bằng tay hay là chưn cũng được; đến khi đờn thời nhịp nơi chưn. Còn khi đờn có người khác nhịp, thời dùng phách   (h.v.21)

Dấu riêng đờn Nguyệt

             Ngón cái

            Ngón trỏ

             Ngón giữa

Đờn Nguyệt thường hay đờn bằng móng tay trỏ, cho nên trong bản đờn tôi lục đây, không đánh dấu hết làm gì cho rộn; chỉ chỗ nào có dùng ngón cái với ngón giữa mới làm dấu mà thôi. Như chỗ có dấu , thời đờn bằng ngón tay cái mà hất lên; còn ngón giữa cũng đờn xuống như ngón trỏ.

  Nhấn. - Phàm đờn nguyệt tiếng nào cũng phải nhấn hết, nếu không nhấn thời sao mà ra xàng, xê, cống, liu được. Nhưng mà nhấn có chỗ dụng-công, có chỗ không dụng-công. Cho nên chỗ có dấu nhấn ấy là chỗ dụng-công đó.

  Nhấn đầu nhẹ mà sau đuôi nhấn hãm vô. Những chữ có dấu này như là: ,  vân-vân... thời đọc là: xàng-hư, xê-hê, li-hiu, xang-hư, vân-vân... mà tiếng đuôi đừng đọc rõ.

  Nhấn mạnh như  chữ líu trước phải nhấn cho ra líu.

   Nhấn hãm hay là nhấn ép. Những tiếng có dấu   với dấu , như là , vân-vân..., thời đọc là hò, xừ, xang, xế, oán, liu, ú, xáng, ý, vân-vân...

  Nhấn vuốt (nhấn mà vuốt dài ra)

  Bát (đánh cả hai dây)

  Hưởng (đờn một tiếng mà hưởng tiếng khác. Như đờn tiếng xê, rồi bắt liền xuống tiếng cống, chớ không đờn tiếng cống mà nghe cống)

  Phi (dùng cả mấy ngón tay, trừ ngón cái ra mà rạch xuống. Mấy chữ có phi như: , vân-vân..., thời đọc là ta-rê, ta-riu, ta-ru, vân-vân...)

  Phi xắp (như là bắt chữ   mà phi qua chữ , hoặc là bắt một chữ nào đó mà phi qua chữ khác. Mấy chữ có phi xắp, như  vân-vân... thời đọc là: xê- ràng, xê-rự, công-rê, vân-vân...)

   Chụp (như là: tôồn tang chụp, thời đánh dây tôồn, dây tang, rồi lấy tay trái mà bưng dây lại đừng cho kêu, thời nghe ra chụp)

   Xê-huýt (đờn chữ xê , nhấn đầu nhẹ sau hãm vô, rồi lấy ngón tay trỏ, tay mặt mà đè dây lại, đừng cho kêu thời ra xê-huýt)

  Gõ mặt đờn mà nhịp không. Hễ giữa ngón đờn có chấm này, thời lấy móng tay gõ giữa mặt đờn, mà lừa cho vừa nhịp. Đờn Tranh thời gõ mặt trán.

Phép lên dây

Đờn Nguyệt có hai dây: dây lớn kêu là dây Đài, dây nhỏ kêu là dây Tiếu. Khi đờn thời cứ lên dây tiếu cho vừa tiếng ca¹, đừng cho nặng lắm mà cứng nhấn; rồi lên dây đài rồi lừa cho đến nghe ra giọng tôồn tang mới được. Muốn thử coi đã đúng hay chưa, thời so tiếng họ   với dây tang ăn nhau là đúng. - Chỉ đài đánh có nhỏ đi nữa cũng phải 120 mối tơ, còn chỉ tiếu phải 100, mới vừa đờn. Phải lựa tơ lãnh mà đánh mới tốt. Tơ lãnh là thứ tơ vàng mà trong, còn tơ trắng mà đục là tơ lụa.

Mười bản Tầu là những bản đờn khi đi hầu Ngự. Về điệu Khách cho nên kêu là Tàu.

Đờn mười bản Tàu hễ đến Xuân-phong, Long-hổ, thời đờn cho mau một chút, rồi qua Tẩu-mã thời phải đờn mau. Nhịp Tẩu-mã tuy là nhịp một, mà phải một láy một nhịp mới hay.

Bản đờn Nguyệt, đờn Tranh cả khách cả chậm, cả nam chi cũng còn nhiều nữa mà quyển này lục chưa hết. Đợi quyển nhì rồi lục thêm.

Quyển nhì lại có lựa bài ca xưa nay mà lục vô nữa, lại có thêm bài ca mới nói về Nam-sử, hoặc là địa dư, hoặc là người danh tiếng trong nước, hoặc là sĩ, nông, công, thương, hoặc là cách phong-lưu tài-tử để ca thời lẽ cũng có ích. Còn bản đờn Tỳ xin đợi quyển sau sẽ hay. Vì là bản đờn Tỳ còn đương kiếm bản xưa chưa được. Những tay đờn đờn Tỳ bây giờ cũng như họ đờn Tranh, chẳng qua là đem bản đờn Nguyệt thêm bớt mà đờn đó mà thôi : chớ thiệt bản đờn Tỳ, chính mình tôi với các bạn đời xưa cũng còn chưa có. Nên phải kiếm đã không dám sửa bậy điệu xưa.

                                                                                                            (Còn tiếp)

Chú thích:

1. Sau tôi sẽ kiếm rồi đăng cách gióng tiếng đờn